Nghe kém không chỉ ảnh hưởng đến đôi tai
Khi tuổi càng cao, nhiều người bắt đầu nghe không rõ lời nói, thường xuyên hỏi lại hoặc phải tăng âm lượng tivi. Những thay đổi này thường bị xem là một phần bình thường của tuổi già nên người bệnh và gia đình dễ trì hoãn việc kiểm tra thính lực.
Trên thực tế, nghe kém không chỉ khiến âm thanh nhỏ đi. Người cao tuổi còn có thể gặp khó khăn khi phân biệt lời nói, đặc biệt trong môi trường có nhiều người hoặc tiếng ồn. Họ phải tập trung nhiều hơn để đoán nội dung, nhanh mệt khi trò chuyện và dần ngại tham gia các hoạt động xã hội.
WHO cho biết suy giảm thính lực không được hỗ trợ có thể ảnh hưởng đến giao tiếp, nhận thức, sự tham gia xã hội, tính độc lập và chất lượng cuộc sống. Gần một phần tư người trên 60 tuổi trên thế giới đang sống với tình trạng mất thính lực gây hạn chế đáng kể. World Health Organization
Trong bối cảnh đó, máy trợ thính cho người già không chỉ là thiết bị làm âm thanh lớn hơn. Khi được lựa chọn và điều chỉnh phù hợp, máy có thể giúp người dùng tiếp cận lời nói tốt hơn, duy trì giao tiếp và hỗ trợ một lối sống tích cực cho sức khỏe não bộ.
Mối liên hệ giữa nghe kém và sức khỏe nhận thức
Khả năng nghe phụ thuộc vào sự phối hợp giữa tai và não. Tai tiếp nhận âm thanh, còn não có nhiệm vụ nhận diện, phân tích và gắn ý nghĩa cho tín hiệu đó.
Khi thính lực suy giảm, tín hiệu âm thanh truyền đến não bị thiếu hoặc không rõ. Người nghe phải huy động thêm sự chú ý, trí nhớ và khả năng suy đoán để hiểu lời nói. Quá trình này thường được gọi là nỗ lực nghe.
Người cao tuổi có thể biểu hiện:
- Nghe thấy tiếng nhưng không hiểu rõ nội dung.
- Phản ứng chậm trong cuộc trò chuyện.
- Nhanh mệt khi giao tiếp lâu.
- Khó ghi nhớ thông tin vừa nghe.
- Khó theo dõi khi nhiều người cùng nói.
- Thường xuyên bỏ sót lời dặn.
Nhiều nghiên cứu quan sát ghi nhận suy giảm thính lực ở người lớn tuổi có liên quan với nguy cơ suy giảm nhận thức và sa sút trí tuệ cao hơn. Tuy nhiên, đây là mối liên hệ, không có nghĩa nghe kém chắc chắn gây sa sút trí tuệ hoặc mọi người nghe kém đều sẽ mắc bệnh. The Lancet
Vì sao nghe kém có thể ảnh hưởng đến trí não?
Các nhà nghiên cứu đang xem xét nhiều cơ chế khác nhau.
Não phải làm việc nhiều hơn để hiểu lời nói
Khi tín hiệu âm thanh không đầy đủ, não phải dành nhiều nguồn lực hơn để lấp những phần còn thiếu. Điều này có thể khiến người nghe còn ít khả năng chú ý và ghi nhớ nội dung cuộc trò chuyện.
Ví dụ, người cao tuổi có thể nghe được một phần câu nói nhưng phải dựa vào khẩu hình và ngữ cảnh để đoán phần còn lại. Họ có thể hiểu đúng lúc đó nhưng lại khó nhớ thông tin sau vài phút.
Giảm giao tiếp và kích thích xã hội
Người nghe kém thường cảm thấy xấu hổ vì phải hỏi lại hoặc lo sợ trả lời sai. Lâu dần, họ có thể tránh đi họp mặt, ít nói chuyện với con cháu và giảm tham gia các hoạt động cộng đồng.
Sự cô lập và giảm tương tác khiến não nhận được ít kích thích hơn từ ngôn ngữ, cảm xúc và các mối quan hệ. WHO cho biết mất thính lực không được hỗ trợ có thể góp phần gây cô đơn, cô lập xã hội, trầm cảm và suy giảm chức năng ở người cao tuổi. World Health Organization
Nghe kém và suy giảm nhận thức có thể chung yếu tố nguy cơ
Tuổi tác, bệnh mạch máu, đái tháo đường và một số thay đổi thoái hóa có thể đồng thời ảnh hưởng đến thính giác và hoạt động nhận thức. Vì vậy, không thể kết luận mọi tác động lên trí nhớ đều bắt nguồn trực tiếp từ nghe kém.
Báo cáo năm 2024 của Ủy ban Lancet tiếp tục xếp suy giảm thính lực vào nhóm các yếu tố nguy cơ sa sút trí tuệ có thể điều chỉnh. Báo cáo cũng cho rằng sử dụng máy trợ thính có thể đặc biệt hữu ích với người nghe kém đồng thời có các yếu tố nguy cơ nhận thức khác. The Lancet
Máy trợ thính có giúp ngăn ngừa sa sút trí tuệ không?
Máy trợ thính không phải thuốc điều trị sa sút trí tuệ và không thể bảo đảm phòng ngừa hoàn toàn suy giảm nhận thức.
Thử nghiệm ACHIEVE theo dõi người lớn tuổi bị nghe kém trong ba năm. Khi phân tích toàn bộ người tham gia, nhóm được can thiệp thính giác không có khác biệt đáng kể về tốc độ suy giảm nhận thức so với nhóm giáo dục sức khỏe.
Tuy nhiên, ở nhóm người lớn tuổi có nguy cơ suy giảm nhận thức cao hơn, can thiệp gồm máy trợ thính và tư vấn sử dụng liên quan đến mức giảm gần 50% tốc độ suy giảm nhận thức trong thời gian nghiên cứu. Kết quả này cho thấy xử lý nghe kém có thể mang lại lợi ích đáng kể cho một số nhóm nguy cơ, nhưng không nên diễn giải rằng máy trợ thính có hiệu quả giống nhau với tất cả mọi người. National Institutes of Health
Vì vậy, cách nói chính xác hơn là:
Máy trợ thính giúp người cao tuổi nghe và giao tiếp tốt hơn; việc xử lý nghe kém có thể hỗ trợ sức khỏe nhận thức, đặc biệt ở một số người có nguy cơ cao.
Máy trợ thính cho người già hoạt động như thế nào?
Máy trợ thính là thiết bị điện tử nhỏ gồm micro, bộ xử lý tín hiệu và loa. Thiết bị tiếp nhận âm thanh từ môi trường, xử lý theo cài đặt rồi truyền tín hiệu vào tai người dùng.
Máy kỹ thuật số hiện đại có thể:
- Tăng cường những dải tần người dùng nghe thiếu.
- Kiểm soát âm thanh quá lớn.
- Giảm một phần tiếng ồn nền.
- Tập trung hơn vào giọng nói.
- Hạn chế tiếng hú.
- Chuyển đổi chương trình nghe.
- Kết nối với điện thoại hoặc tivi.
- Sử dụng pin sạc tiện lợi.
Theo NIDCD, máy trợ thính đặc biệt hữu ích trong việc cải thiện khả năng nghe và hiểu lời nói ở người bị tổn thương tế bào cảm thụ âm thanh trong tai trong do lão hóa, bệnh lý, tiếng ồn hoặc một số loại thuốc. NIDCD
Máy không phục hồi tế bào tai đã tổn thương và không đưa thính lực trở về hoàn toàn bình thường. Mục tiêu là giúp người dùng khai thác khả năng nghe còn lại và tiếp cận âm thanh hữu ích hơn.
Lợi ích của máy trợ thính đối với người cao tuổi
Hỗ trợ nghe rõ lời nói
Người sử dụng có thể theo dõi cuộc trò chuyện tốt hơn, giảm tình trạng nghe nhầm hoặc phải yêu cầu người khác lặp lại liên tục.
Hiệu quả thường rõ hơn khi trò chuyện trong môi trường yên tĩnh. Trong không gian đông người, khả năng nghe còn phụ thuộc vào mức suy giảm thính lực, tính năng máy và cách bố trí môi trường.
Giảm nỗ lực nghe
Khi giọng nói được đưa đến rõ hơn, não có thể không phải liên tục suy đoán những phần âm thanh bị thiếu. Người cao tuổi có thể cảm thấy đỡ mệt và tập trung hơn trong cuộc trò chuyện.
Duy trì giao tiếp với gia đình
Nghe được tiếng con cháu, lời hỏi thăm và những câu chuyện trong bữa cơm giúp người cao tuổi tiếp tục tham gia vào đời sống gia đình thay vì ngồi ngoài cuộc trò chuyện.
Hạn chế cô lập xã hội
Khi tự tin hơn về khả năng nghe, người dùng có thể sẵn sàng gặp gỡ bạn bè, tham gia hoạt động cộng đồng hoặc tự giải quyết công việc bên ngoài.
Hỗ trợ tính độc lập
Nghe rõ hơn có thể giúp người lớn tuổi:
- Trao đổi trực tiếp với bác sĩ.
- Nghe điện thoại.
- Nghe thông báo tại bệnh viện hoặc nơi công cộng.
- Tiếp nhận hướng dẫn sử dụng thuốc.
- Giao tiếp với nhân viên dịch vụ.
- Nhận biết một số âm thanh cảnh báo.
Nâng cao chất lượng cuộc sống
Máy trợ thính còn giúp người dùng thưởng thức tivi, âm nhạc và âm thanh xung quanh thuận tiện hơn. WHO nhấn mạnh thính giác có vai trò quan trọng với giao tiếp, tham gia xã hội và duy trì sự độc lập của người lớn tuổi. World Health Organization
Dấu hiệu người cao tuổi nên kiểm tra thính lực
Gia đình nên đưa người thân đi kiểm tra khi nhận thấy:
- Thường xuyên hỏi lại.
- Tivi hoặc điện thoại mở lớn hơn trước.
- Khó nghe giọng nữ và trẻ em.
- Nghe thấy nhưng không hiểu rõ lời.
- Khó giao tiếp trong nhà hàng hoặc cuộc họp.
- Không nghe thấy chuông cửa hoặc lời gọi.
- Phản ứng không đúng với câu hỏi.
- Thường nhìn khẩu hình người nói.
- Ù tai kéo dài.
- Hai tai nghe không cân bằng.
- Ít trò chuyện hoặc ngại gặp gỡ hơn trước.
Suy giảm thính lực do tuổi tác thường tiến triển từ từ và ảnh hưởng hai tai. NIDCD ghi nhận khoảng một phần ba người Mỹ từ 65 đến 74 tuổi bị nghe kém, và tỷ lệ này gần một nửa ở nhóm trên 75 tuổi. Số liệu này thuộc Hoa Kỳ nhưng cho thấy nghe kém là vấn đề rất phổ biến ở tuổi cao. NIDCD
Người cao tuổi nên dùng loại máy trợ thính nào?
Không có một mẫu máy duy nhất phù hợp với tất cả người già. Việc lựa chọn cần dựa trên biểu đồ thính lực, khả năng hiểu lời nói, kích thước tai, khả năng vận động tay và môi trường sinh hoạt.
Máy đeo sau tai
Máy BTE hoặc RIC thường dễ thao tác hơn, có nhiều mức công suất và phù hợp với nhiều dạng nghe kém.
Ưu điểm:
- Dễ cầm và đeo.
- Nút điều chỉnh tương đối rõ.
- Có phiên bản pin sạc.
- Dễ vệ sinh, kiểm tra.
- Có thể hỗ trợ mức nghe kém từ nhẹ đến nặng tùy mẫu.
Máy trong tai
Máy đặt trong tai có thiết kế nhỏ gọn và kín đáo. Tuy nhiên, nút bấm và pin có thể nhỏ, gây khó khăn cho người cao tuổi bị run tay, viêm khớp hoặc thị lực kém.
Máy pin sạc
Máy pin sạc giúp hạn chế việc thay những viên pin nhỏ. Đây thường là lựa chọn thuận tiện cho người lớn tuổi, nhưng gia đình cần bảo đảm người dùng nhớ đặt máy vào bộ sạc mỗi tối.
Máy có giảm tiếng ồn và micro định hướng
Những tính năng này có thể hỗ trợ giao tiếp trong môi trường có tiếng nền. Tuy nhiên, không máy nào loại bỏ hoàn toàn mọi tiếng ồn.
Máy có Bluetooth
Bluetooth giúp truyền cuộc gọi, âm thanh tivi hoặc nội dung điện thoại trực tiếp vào thiết bị. Tính năng này hữu ích nhưng không phải người cao tuổi nào cũng cần.
Tiêu chí chọn máy trợ thính cho người già
Phù hợp với kết quả đo thính lực
Đây là yếu tố quan trọng nhất. Máy quá yếu sẽ không đủ hỗ trợ, còn thiết bị quá mạnh hoặc điều chỉnh không đúng có thể gây khó chịu.
Dễ sử dụng
Nên ưu tiên:
- Nút bấm dễ nhận biết.
- Hộp sạc đơn giản.
- Núm tai vừa vặn.
- Thao tác đeo và tháo thuận tiện.
- Có người thân hỗ trợ khi cần.
Âm thanh dễ chịu
Người dùng cần thử máy với giọng nói, tivi và một số âm thanh quen thuộc. Âm thanh không nên quá chói, quá bí hoặc liên tục phát tiếng hú.
Phù hợp với môi trường sống
Người chủ yếu ở nhà có nhu cầu khác với người thường xuyên họp, đi chợ, tham gia câu lạc bộ hoặc sử dụng điện thoại nhiều.
Có dịch vụ theo dõi sau mua
Máy trợ thính thường cần được tinh chỉnh sau khi người dùng trải nghiệm thực tế. Dịch vụ kiểm tra, vệ sinh, thay núm và hỗ trợ kỹ thuật là một phần quan trọng của hiệu quả lâu dài.
Vì sao không nên tự mua máy chỉ dựa vào quảng cáo?
Hai người cùng độ tuổi và cùng cảm thấy nghe kém có thể có tình trạng hoàn toàn khác nhau. Một người bị tổn thương tai trong, trong khi người khác chỉ có ráy tai hoặc dịch tai giữa.
Trước khi sử dụng máy, người cao tuổi nên được:
- Khám tai để kiểm tra ráy tai, màng nhĩ và bệnh lý tai.
- Đo ngưỡng nghe của từng tai.
- Đánh giá khả năng hiểu lời nói.
- Xác định mức công suất cần thiết.
- Thử kiểu máy phù hợp.
- Điều chỉnh âm thanh theo nhu cầu.
- Theo dõi và tinh chỉnh sau sử dụng.
NIDCD thống kê tại Hoa Kỳ, chưa đến một phần ba người từ 70 tuổi trở lên có nghe kém và có thể hưởng lợi từ máy trợ thính từng sử dụng thiết bị. Điều này cho thấy nhiều người vẫn trì hoãn hoặc chưa tiếp cận giải pháp phù hợp. NIDCD
Người mới đeo máy cần thời gian thích nghi
Sau nhiều năm nghe kém, não có thể không còn quen với những âm thanh như tiếng bước chân, tiếng quạt, tiếng giấy hoặc tiếng bát đũa. Khi bắt đầu đeo máy, những âm này có thể trở nên lạ và gây khó chịu.
Người dùng nên:
- Bắt đầu trong không gian yên tĩnh.
- Tăng dần thời gian đeo theo hướng dẫn.
- Luyện nghe giọng người thân.
- Ghi lại tình huống nghe chưa tốt.
- Quay lại điều chỉnh khi âm thanh quá lớn hoặc khó hiểu.
- Không tự tăng âm lượng liên tục.
Sự thích nghi có thể cần vài tuần hoặc lâu hơn. Hiệu quả nên được đánh giá dựa trên khả năng giao tiếp trong đời sống, không chỉ dựa vào việc âm thanh đã lớn hay chưa.
Gia đình đóng vai trò rất quan trọng
Máy trợ thính hoạt động tốt hơn khi gia đình phối hợp đúng cách.
Người thân nên:
- Nói trực diện và giữ khuôn mặt đủ sáng.
- Gọi tên trước khi bắt đầu trò chuyện.
- Nói rõ ràng với tốc độ tự nhiên.
- Giảm tiếng tivi hoặc tiếng quạt.
- Tránh nhiều người nói cùng lúc.
- Diễn đạt lại nếu người nghe chưa hiểu.
- Hỗ trợ sạc và vệ sinh máy.
- Khuyến khích sử dụng đều đặn.
- Không trách móc hoặc trêu chọc khi người bệnh nghe nhầm.
Không nên hét quá lớn vì tiếng hét có thể làm lời nói bị méo. Nói rõ ràng và giảm tiếng ồn thường hiệu quả hơn.
Khi nào cần khám bác sĩ thay vì mua máy?
Cần khám tai mũi họng sớm nếu người cao tuổi có:
- Mất thính lực xuất hiện đột ngột.
- Một tai nghe kém rõ rệt hơn.
- Ù tai chỉ ở một bên.
- Chóng mặt hoặc mất thăng bằng.
- Đau tai, chảy dịch hoặc chảy máu.
- Yếu hoặc tê vùng mặt.
- Nghe kém sau chấn thương.
- Khả năng nghe giảm nhanh trong thời gian ngắn.
Máy trợ thính không thay thế việc điều trị ráy tai, viêm tai, thủng màng nhĩ hoặc các bệnh lý thần kinh.
Máy trợ thính có phải “giải pháp vàng bảo vệ trí tuệ”?
Cụm từ này nên được hiểu đúng.
Máy trợ thính không làm người dùng thông minh hơn, không chữa bệnh Alzheimer và không bảo đảm ngăn ngừa sa sút trí tuệ. Giá trị của thiết bị nằm ở việc giúp người cao tuổi tiếp cận âm thanh, duy trì giao tiếp, giảm nỗ lực nghe và hạn chế xu hướng cô lập.
Những yếu tố này đều có lợi cho một lối sống tích cực và sức khỏe nhận thức. Bằng chứng hiện có đặc biệt khuyến khích xử lý nghe kém ở người cao tuổi có nguy cơ suy giảm nhận thức cao, nhưng tác dụng có thể khác nhau giữa từng cá nhân. National Institute on Aging
Vì vậy, máy trợ thính có thể được xem là một giải pháp quan trọng trong kế hoạch bảo vệ khả năng giao tiếp và hỗ trợ sức khỏe trí não, chứ không phải phương pháp duy nhất.
Người cao tuổi vẫn cần kết hợp:
- Vận động thể chất phù hợp.
- Kiểm soát huyết áp và đường huyết.
- Duy trì giao tiếp xã hội.
- Ngủ đủ.
- Ăn uống cân đối.
- Hoạt động trí tuệ.
- Khám sức khỏe định kỳ.
Kết luận
Máy trợ thính cho người già không chỉ giúp âm thanh trở nên dễ nghe hơn. Thiết bị còn có thể hỗ trợ người cao tuổi giao tiếp với gia đình, tham gia xã hội, duy trì tính độc lập và giảm nỗ lực khi phải hiểu lời nói.
Suy giảm thính lực có liên quan đến cô lập xã hội và nguy cơ suy giảm nhận thức. Một số nghiên cứu cho thấy can thiệp thính giác có thể làm chậm suy giảm nhận thức ở nhóm người lớn tuổi có nguy cơ cao. Tuy nhiên, máy trợ thính không phải thuốc chữa sa sút trí tuệ và không mang lại hiệu quả giống nhau cho tất cả mọi người.
Để đạt lợi ích tốt, người dùng cần khám tai, đo thính lực, lựa chọn thiết bị phù hợp, được điều chỉnh đúng và sử dụng đều đặn. Phát hiện sớm không chỉ giúp người cao tuổi nghe rõ hơn mà còn góp phần duy trì kết nối với gia đình và cuộc sống.
THẾ GIỚI TRỢ THÍNH – DÁM NÓI THẬT ĐỂ BẠN NGHE ĐÚNG
Thế Giới Trợ Thính đồng hành cùng người cao tuổi trong hành trình chăm sóc sức khỏe thính giác:
👂 Tư vấn tình trạng nghe kém
📊 Hỗ trợ kiểm tra và đánh giá khả năng nghe
🎧 Gợi ý máy trợ thính phù hợp
🔊 Hỗ trợ trải nghiệm thiết bị
⚙️ Hướng dẫn sử dụng, vệ sinh và bảo quản máy
Địa chỉ: Số 2 ngõ 199 Trường Chinh, Phương Liệt, Hà Nội
Liên hệ tư vấn: 0899 856 282
Email hỗ trợ: support@thegioitrothinh.vn
Bài viết do Thế Giới Trợ Thính tổng hợp từ WHO, NIH/NIA, NIDCD và Báo cáo Lancet 2024. Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế việc khám hoặc chẩn đoán của bác sĩ.
Câu hỏi thường gặp
Người cao tuổi nghe kém có nhất thiết phải dùng máy trợ thính không?
Không phải trường hợp nào cũng cần dùng máy ngay. Người bệnh nên khám tai và đo thính lực để loại trừ ráy tai, viêm tai hoặc nguyên nhân có thể điều trị trước khi lựa chọn thiết bị.
Máy trợ thính có ngăn ngừa sa sút trí tuệ không?
Chưa thể khẳng định máy trợ thính ngăn ngừa hoàn toàn sa sút trí tuệ. Một thử nghiệm cho thấy lợi ích về tốc độ suy giảm nhận thức ở nhóm người cao tuổi có nguy cơ cao, nhưng không ghi nhận hiệu quả tương tự ở toàn bộ người tham gia. National Institute on Aging
Đeo máy trợ thính có làm tai yếu thêm không?
Máy được lựa chọn và điều chỉnh phù hợp không làm tai yếu đi. Người dùng không nên sử dụng thiết bị khuếch đại quá mạnh hoặc tự tăng âm lượng vượt mức cần thiết.
Máy trợ thính nào tốt nhất cho người già?
Máy tốt nhất là thiết bị phù hợp với biểu đồ thính lực, khả năng thao tác, môi trường giao tiếp và nhu cầu sử dụng. Giá cao hoặc nhiều tính năng chưa chắc phù hợp hơn.
Người già nên đeo máy bao lâu mỗi ngày?
Sau giai đoạn thích nghi, người dùng thường được khuyến khích đeo trong phần lớn thời gian thức khi cần giao tiếp và nhận biết âm thanh. Thời gian cụ thể nên thực hiện theo hướng dẫn của chuyên viên.
